art air

پرواز هنر

مسجد جامع فهرج

 

خلاصه: توضیح مسجد جامع فهرج از لحاظ معماری و قدمت و برشمردن ویژگی های آن و بررسی تاریخی و جغرافیایی فهرج از توابع مهریز در یزد.

كلمات كلیدی: مسجد جامع فهرج، مسجد كهن فهرج، معماری قرن اول هجری، معماری ساسانی، سپاه اسلام، كثه، فهرج، یزد.

كتاب: یزدنامه

نگارش و گردآوری: ایرج افشار

ناشر: انتشارات فرهنگ ایران زمین

گنجینه ارمغان: محمد طاهری

سال: 1371

جلد: 1

نویسنده این مقاله: محمدكریم پیرنیا


مجله: باستانشناسی و هنر ایران

شماره: 5، تابستان 1349 ه.ش. (2529 ش.ش.)

محمد كریم پیرنیا
استاد محمد كریم پیر نیا در سال 1301، از مادری یزدی و پدری نایینی در یزد به دنیا آمد. پدرش میرزا صادق خان نایینی، پزشك حاذق و شیمی دان نامی و هنرمند بود و مادرش، حشمت الملوك رحیمی از خانواده خوانین یزد بود. خانه ایشان در محله یوزداران یا جنگل در كنار باروی شهر قرار داشت. دوران ابتدایی را در مدرسه «مباركه اسلام» در محله یوزداران و سپس در «مدرسه نمره 2» در محله لب خندق به پایان رسانید. دوران دبیرستان را در مدرسه ایرانشهر كه ابتدا در خانه كوراغلی در پشت مسجد امیرچخماق بود گذرانید. پدر وی به هنر های زیادی چون معماری، نقاشی، تصحیف و خطاطی وارد بود. نگاه به پدر و زندگی در قدیمترین محلات یزد و عبور هر روزه از كنار آثار باستانی و معماری یزد چون مسجد جامع، در وی شوق معماری را می افزود؛ به نحوی كه در همان سنین مدرسه، از خاك و آب برای خود، خانه هایی كوچك می ساخت.
پس از دوران دبیرستان، برای ادامه تحصیل به تهران رفت و ابتدا در رشته ادبیات تحصیل كرد و با وجود موفقیت هایی كه در این رشته داشت، در نخستین كنكور دانشكده هنر های زیبا شركت كرده و قبول شد و به تحصیل معماری پرداخت. با وجود موفقیت و كسب بهترین نمرات و مدال ها در این رشته، چون دید بهایی به معماری اصیل ایرانی گذاشته نمی شود و به كار های ایرانی با دید تمسخر می نگرند، خود به دنبال اصالت معماری ایرانی رفت و با پیرمردان معمار و استادكاران قدیم همدم و هم كلام شد و بسیار از آنها آموخت. در سال های آخر تحصیل، به علت تهمت نابجای نوشتن مقاله ضد فلان استاد كه به وی زدند از دانشگاه بیرون رفت و به بررسی ها و تحقیقات فردی خویش متكی شد و تلاش كرد با بررسی بنا ها و گفتگو با معماران و استادكاران قدیمی، اصول معماری ایرانی را مورد شناسایی قرار دهد كه به تدریج حاصل برخی از آنها را طی مقالاتی در اختیار عموم قرار دارد.
وی پس از دانشگاه در وزارت فرهنگ قدیم یا آموزش و پرورش شاغل شد و با كار در دفتر فنی، به ساخت مدارس ارزان قیمت اما محكم و زیبا پرداخت و طی 13 سال یعنی بین سال های 1332 تا 1345، با كمترین هزینه و بهترین اصول و مصالح و پایبندی به اصول معماری ایرانی، 333 باب مدرسه را طرح ریخت و ساخت و تعجب همگان را برانگیخت به طوری كه وزیر او و كار هایش را معجزه خواند و بعد ها این طرح از طرف یونسكو به عنوان نمونه مدارس ارزان قیمت معرفی شد و در دنیا از آن طرح نیز مدارسی ساخته شد.
از سال 1344 تا مدتی پیش از انقلاب به عنوان معاون فنی سازمان حفاظت آثار باستانی در زمینه ترمیم، تعمیر و احیای بنا ها و آثار باستانی فعالیت كرد. محور فعالیت های وی طراحی و ساختمان سازی و دیگر، تحقیق جدی در زمینه معماری سنتی و شیوه های مرمت و نگهداری بنا های تاریخی و باستانی بود و اقدامات عملی او مهمترین و ارزشمند ترین بخش كار های اوست كه حاصل آن انتشار ده ها مقاله و كتاب است. وی از همان سال، در كنار مسیولیت ها دیگرش، به تدریس معماری سنتی ایران با تحلیل های علمی در دانشكده هنر های زیبای دانشگاه تهران و دانشكده های معماری دانشگاه های تهران، ملی، فارابی و علم و صنعت و پردیس اصفهان و غیره پرداخت كه حاصل آن تربیت گروه زیادی از مهندسان و معماران آشنا با معماری سنتی و اصیل ایران است.
وی در زمینه های متعدد معماری ایران چون مصالح، سازه، شیوه های ساخت و ساز بنا، برپایی شهر ها و روستا ها متخصص و صاحب نظر بود و پایه گذار مرمت و احیای آثار تاریخی كشور به شمار می رود. در دهه های 50 و 60، حاصل تلاش ها و بررسی های بسیار ارزشمند استاد پیرنیا توانست دیدگاهی ارزنده را نسبت به معماری ایرانی پدید آورد و معماری ایرانی و اصول و اصالت آن زنده گردد و جایگاه ارزشمندش را بیابد. وی علاوه بر اطلاعات فراوان و بسیار سودمند و ارزشمندی كه در همه زمینه های معماری ایرانی داشت به طور ویژه بر سه مورد كار می كرد و به آن سه توجهی ویژه داشت. اول، گردآوری واژه های كهن معماری بود. دوم، سبك شناسی معماری ایرانی است؛ بدین صورت كه استاد، 6 سبك در معماری ایران از دوران باستان تا دوران قاجار قایل بود كه عبارت بودند از سبك های پارسی، پارتی، خراسانی، رازی، آذری و اصفهانی. موضوع سوم نیز اشاره به اصول معماری ایرانی بود كه وی غالباً درون گرایی، خود بسندگی، نیایش، مردمواری و پرهیز از بیهودگی را به عنوان اصول معماری ایرانی مطرح می كرد.
او علاوه بر معماری، در ادبیات، نقاشی، خوشنویسی و موسیقی نیز دستی داشت و همچنین علاوه بر فارسی، به زبان های عربی، عبری، پهلوی و خط میخی نیز احاطه داشت و نظریه معروفش در باره «چهار اصل مشترك هنر های ایرانی اسلامی» نیز از همین آشنایی با دنیای متنوع فرهنگ و هنر سرچشمه می گیرد. علاوه بر همه اطلاعات و دانش و نظرات، اخلاقی خوش، رویی باز، رفتاری باوقار، متواضعانه و انسانی داشت. او در مورد نحوه پایبندی به اصالت معماری ایران و وضع كنونی، در ذكر زندگی نامه اش در مبحث طرح ریزی و ساخت مدارس ارزان قیمت چنین گفته است: "من معتقد بودم كه نباید ادا در آورد و خیلی جا ها گفته ام كه برای معماری ایرانی و یا اسلامی، ادای معماری زمان صفوی را درآوردن غلط است. همیشه معماران ما از پیشرفته ترین فن زمان، بدون تعصب از اینكه از كجا آمده است بهره می برده اند. به همین دلیل است كه معماری شیوه رازی از زمان سلجوقی و شیوه اصفهانی در زمان صفوی متفاوت هستند. تا وقتی كه زمان خودباختگی شروع شد و پیوندمان با هنر خودمان گسسته شد. در هر حال باید منطق معماری گذشته را نگاه داریم. ..." وی سرانجام پس از عمری تلاش و كوشش و ثمردهی در عرصه معماری و قرار گرفتن جزو برترین هنرمندان قرن معاصر، دریافت لوح افتخار از سوی سازمان میراث فرهنگی، عضویت افتخاری در فرهنگستان علوم و كسب دكترای افتخاری از دانشگاه تهران، در 9 شهریور سال 1376 روحش به پرواز در آمد و آرامگاهش در خانه قدیمی رسولیان و دانشكده معماری یزد، روزانه محل گذر، تامل و میعاد گاه ده ها استاد و دانشجو و عاشقان معماری ایرانی است.
پاره ای از كتب به یادگار مانده از وی عبارتند از: «راه و رباط»، «شیوه های معماری ایران»، «گنبد در معماری ایران»، «آشنایی با معماری اسلامی ایران»، كتاب هنر دبیرستان بخش معماری و «هندسه در معماری». پاره ای از مقالات، سخنرانی ها و مصاحبه های ارزشمند و به یادگار مانده از وی عبارتند از: «سبك شناسی معماری ایران»، «بیماری بلوار»، «بازار ایران»، «درگاه و كتیبه آستان حضرت عبد العظیم»، «مسجد جامع فهرج»، «تویزه، قوس، دور»، «طاق و گنبد»، «مروری بر كتاب نظری اجمالی بر شهرنشینی و شهرسازی در ایران»، «خیز و اندام گنبد های ایران»، «بادگیر و خیشخان»، «پاسداری از یادگار های ایران باستان»، «ارمغان ایران به جهان معماری، گنبد»، «ارمغان ایران به جهان معماری، جناغ و كلیل»، «ارمغان ایران به جهان معماری، پادیاب»، «خانه های خدا در ایران زمین»، «سبك آذری»، «مردم واری در معماری ایران»، «خواب آلودگان به شیوه های معماری ایران، نام بیگانه می نهند»، «معماری مساجد ایران، راهی به سوی ملكوت»، «شرایط اقلیمی كویر و مسایل مربوط به بنا های خشتی»، «مساجد»، «معماری ایران»، «استاد محمدكریم پیرنیا و اصول معماری سنتی ایران»، «در و پنجره در معماری ایران» و «پای صحبت استاد پیر نیا».

1- مقدمه ۩


مسجد جامع یا كهن فهرج، مربوط به قرن اول هجری و با معماری ساسانی در فهرج از توابع مهریز در یزد.

در بهار گذشته، وزارت فرهنگ و هنر به نگارنده ماموریت داد تا آثار باستانی منطقه یزد را بررسی كند. در راه بازگشت از بافق، مناره گلین فهرج در میان دشت خشك و پهناور كویر، نظر مرا به خود جلب كرد. راه خود را گرداندم و برای بازدید آن، وارد آبادی شدم.

در پای مناره، گروهی از مردم فهرج گرد آمده بودند؛ و چون دانستند كه با آثار باستانی سر و كار دارم، برای ساختن مسجدی تازه به جای مسجد جامع كه به نظر ایشان كهنه و فرسوده شده بود، از من یاری و نظر خواستند و مرا به درون مسجد بردند.

در نخستین برخورد، اثری دست نخورده و اصیل از معماری باشكوه ساسانی كه با خشت های بزرگ یك ارش (1) ۞ در یك ارش ساخته شده بود و نمایی از سیمگل داشت، پیش چشمم جلوه گر شد. گچبری های درهم و شكنجی آن كه گهگاه از زیر اندود های كاهگل، خونمایی می كرد، مرا به گمان انداخت كه مگر معبد یا كوشكی از روزگار ساسانیان است كه بعد ها با تغییراتی تبدیل به مسجد شده است؛ به خصوص كه محراب اصلی آن الحاقی و تازه ساز می نمود. و با همین پندار دست به كار بررسی و عكسبرداری از آن شدم و به مردمی كه می خواستند به جای این اثر نفیس، بنایی تازه بسازند، اهمیت فوق العاده آن را توضیح دادم تا از این كار منصرف شوند.

2- بررسی از دیدگاه معماری ۩

پس از بررسی بیشتر، با توجه به طرح مجموعه و وضع و موقعیت حیاط و شبستان و صفه ها، مسلم شد كه این بنا، اثری اسلامی است و از روز نخست، برای مسجد ساخته شده و مانند مسجد صدر اسلام، چنانچه از كتب اخبار بر می آید، دارای طرحی ساده و بی پیرایه می باشد و شاید نخستین مسجدی باشد كه تاكنون در خاك ایران شناخته شده است.


آذین پیشان شبستان مسجد جامع فهرج كه بیننده را به یاد كاخ تیسفون می اندازد.

با توجه به عكس روبرو و خصوصاً تزیینات گچبری شكنجی و پیچك های آن، كه بیننده را بی اختیار و ناخودآگاه به یاد كاخ تیسفون می اندازد، به نگارنده حق خواهند داد كه در نخستین دیدار، این اثر را بنایی ساسانی بداند؛ به خصوص كه مناره آن كه شاید در قرون چهارم و پنجم به آن الحاق شده، با خشت های كوچكتر ساخته شده و آغاز راه پله و در ورودیش به آن می ماند كه هنوز هم خوب به مسجد نچسبیده و جای خود را باز نكرده است.

طرح اصلی مسجد، بسیار ساده است؛ حتی نسبت به تاریخانه دامغان. شبستانی با ده دهانه دارد كه دهانه میانی، بزرگتر از دو دهانه چپ و راست است و باز، دهانه های آخرین كه دنباله ایوان های شرقی و غربی است، دهانه ای بزرگتر دارد. قوس ها، همه ناری (بیضی) است و طاق ها نیز ناوی و آهنگ (كوره پوش) است و بر خلاف تاریخانه دامغان و شبستان زیرزمینی جامع سمنان، كوشش نشده است تا با پوشش، چهاربخش كوتاهتر شود و مانند بنا های پیش از اسلام، بلندی و افراز شكوهمندی دارد. حیاط و صحن كوچك مسجد، از جنوب، به سه دهانه شبستان و از شرق و غرب، هر یك به دو دهانه ایوان محدود می شود و بر جانب شمال آن، چهار صفه است كه با درگاه هایی كه فعلاً مسدود شده، به هم راه داشته است.

پوشش صفه ها، شكل بسیار ساده و ابتدایی نیم گنبد است؛ كه بعد ها در سردر اصلی اغلب آثار اسلامی ایران، با شكوه و زیبایی هرچه تمامتر دیده می شود. ولی در اینجا روی دو ترنبه بسیار ساده، گریواری با چفت زده اند و بلافاصله نیم گنبد ساده روی آن ساخته شده؛ درست مانند اینكه یكی از گنبد های ساسانی را نصف كرده باشند. در این صفه ها، جای دو درگاه اصلی كه فعلاً با تیغه بسته شده، هنوز به جای است و بی گمان می توان پذیرفت كه ورودی اصلی مسجد در اینجا بوده است. درگاه، مانند درگاه های ساسانی، همه دارای چانه است؛ یعنی پاكار طاق و چپیله سر درگاه، كمی از جرز های دو سو پس نشسته است و این وضع، عمومیت دارد.


عكس راست: نمایی از شبستان مسجد جامع یا كهن فهرج با قوس های ناری ساسانی.
عكس چپ: زغره و ستونك های شبستان مسجد جامع فهرج.

در روی نمای حیاط، چند طاقچه و كاو، با طاقی شكنجی (دالبری) دیده می شود كه بعداً در مسجد «علاقوندی» (2) ۞ در فهرج و همچنین در مسجد كهن مهر آباد ابرقو كه خود یكی از كهن ترین مساجد ایران است، با طرحی پروانه ای در ترنبه ها به كار رفته است و به وضوح، اصل و مبدا قوس های شكنجی مغرب و آندلس را نشان می دهد. جای محراب اصلی شبستان، نخست، فرورفتگی راست گوشه ای بوده است كه بعد ها محراب كاهگلی در درون آن كنده اند كه دخل و تصرفی بسیار زشت است و باز هم بر روی دیوار های شبستان و ایوان، از این گونه كاو ها دیده می شود كه مواجه با قبله نیست.


پلان مسجد جامع یا كهن فهرج از توابع مهریز در یزد. دو برش آ-آ و ب-ب از این طرح در شكل های بعدی می آید.

یكی از مشخصات جالب این مسجد، نقش در های ساسانی است كه با گچ، بر روی دیوار شرقی ساخته اند و به نظر می آید چون نصب در های مجلل و آراسته در بنا های صدر اسلام معمول نبوده، معمار باذوق مسجد خواسته است سندی از در های زیبای كهن به دست آیندگان بدهد.

ورودی اصلی مسجد، فعلاً در كنار مناره است و چندان كهن نیست و گمان می رود همزمان با الحاق منار، احداث شده باشد و مستقیماً به شبستان باز می شود؛ ولی علاوه بر منار و سردر، دو اطاق در قسمت غربی مسجد وجود دارد كه معماری آن قدیمی است و با توجه به مصالح آن به نظر می آید كه همزمان با ساختمان مسجد، ساخته شده است. در تاریخانه دامغان هم، نظیر این شبستان زمستانی هست كه فعلاً بدون پوشش می باشد و جای تهرنگ آن نمایان است.

پوشش این دو اطاق طاق ناوی آهنگ (كوره پوش و لوله ای) است و ویرانه اطاق دیگری، در كنار دیوار شمالی یا همان ورودی قدیم مسجد نیز موجود است كه پیش از كاوش دقیق، نمی توان درباره آن اظهار نظر كرد.

معماری مسجد، بجز طرح اصلی كه چیز تازه ای است، كاملاً ساسانی است و حتی زغره ها و ستونك های چهار گوشه جرز ها و سرستون ها و درگاه ها و آرایش ها، همه، به سبك معماری پیش از اسلام ایران است و با معماری تاریخانه دامغان و شبستان زیرزمینی جامع سمنان تفاوت بسیار دارد.

در دو بنای دامغان و سمنان، سعی شده است تا طاق ها، كوتاهتر بشوند و به همین مناسبت شاید برای نخستین بار، از طاق های چهار بخش كم خیز استفاده شده، در صورتیكه طاق مسجد فهرج ارتفاع چشمگیری دارد و هیچگونه تلاشی را كه می بایست قاعدتاً برای سبك كردن و مردموار كردن بنا به كار رود، دیده نمی شود و همچنان، چون بنا های پیش از اسلام ایران، شكوهی غرور آمیز دارد؛ ولی طرح آن ساده تر از تاریخانه است. شبستان تابستانی تاریخانه، دارای هفت دهانه در سه دهانه است؛ در صورتیكه مسجد جامع فهرج فقط پنج دهانه در دو دهانه دارد. به همچنین، در حیاط تاریخانه، تعداد دهانه ایوان های شرقی غربی از آن جامع فهرج كه دو دهانه در هر طرف دارد، بیشتر است و طبعاً شكوه بیشتری دارد. قوس های تاریخانه و شبستان كهن جامع سمنان، به جناغی نزدیك شده؛ ولی قوس های جامع فهرج، هنوز ناری كامل است و بالاتر از همه، پوشش و آرایش پیشانی طاق ها، كوچكترین تفاوتی با بنا های ساسانی ندارد.


برش آ-آ از طرح مسجد جامع یا كهن فهرج.

مسجد جامع فهرج، كلاً از خشت خام با ابعاد بزرگ ساخته شده است و نمای سیمگل (گل رس، ریگ روان و خاكه كاه) و گلریگ و چفت های گچی است. برای آرایش نما، از طاقچه های كوچك با پوشش شكنجی و نقش های شكنجی و دالبری استفاده شده و در جایی، نقشی از كنگره های تخت جمشید نیز دیده می شود كه وجود آن در معماری آن زمان، آن هم در مسجد، شگفت آور است. می گویند در زیر این مسجد، كته گم ها و نهانگاه های هست كه مردم در روز های آشفتگی، دارایی خود را در آن پنهان می كردند؛ ولی پیش از آنكه كاوش علمی بشود، نمی توان به صحت آن مطمین بود.


برش ب-ب از طرح مسجد جامع یا كهن فهرج.

درباره معماری مسجد، تا آنجا كه بررسی شده بود، معروض افتاد و شاید كسانی كه با معماری ایران آشنایی دارند، حد قدمت این اثر را با همین نشانه ها دریابند؛ ولی بد نیست از نظر تاریخی هم بررسی شود و فهرستی از آنچه در كتب جغرافیای تاریخی درباره فهرج و قدمت آن آمده است داده شود.


نمای درونی مسجد فهرج و منار آن؛ به گمان زیاد این مسجد، اولین مسجدی باشد كه در ایران ساخته شده باشد.

3- بررسی از دیدگاه تاریخی ۩

«ابو اسحاق ابراهیم اصطخری» در كتاب «مسالك و ممالك» خود، ناحیه یزد را بزرگترین ناحیه اصطخر خوره یا كوره (3) ۞ اصطخر یاد می كند و چهار شهر بزرگ این ناحیه را به ترتیب كثه، میبد، نایین و فهرج نام می برد. در جاییكه فاصله شهر ها را می گوید، از فهرج به كثه (4) ۞ را پنج فرسنگ و فاصله آنرا تا آبان (5) ۞، بیست و پنج فرسنگ می نویسد. در سایر كتب مسالك هم كمابیش همین گونه است و اغلب آنها از اصطخری نقل كرده اند؛ چون، برای نواحی فارس و نزدیك آن، اصطخری كه خود از مردم فارس بوده، مدارك معتبری دارد. نیز، اصطخری می گوید كه سه شهر از این چهار، مسجد جامع دارد؛ ولی پس از آن، چهار شهر بهره و كثه و میبد و نایین را یاد می كند: "یزد، بزرگتر نواحی اصطخر باشد؛ سه جایگاه مسجد آدینه دارد: كثه و میبد و نایین و بهره." در متن عربی اصطخری، به جای بهره، فهرج نوشته؛ ولی مترجم كه از نثر روانش معلوم می شود از مردم همان حدود بوده، نام مصطلح محل را در حدود قرن چهارم و پنجم، «بهره» نوشته است.

«كثه»، شهرقدیم ناحیه یزد و كرسی آن ولایت بوده است. ویرانه های آن در زیر ریگ روان، پنهان است. بعضی، این شهر را با شهر كنونی یزد، یكی می انگارند ولی شهر فعلی یزد، از آغاز قرن پنجم، رو به آبادی می رود و جای كثه را می گیرد.

در كتب فرهنگ و لغت نامه ها، در برابر نام «فهرج»، نوشته شده كه این نام صورت معرب «بهره» است و سه شهر، یكی در عراق، دیگری در بلوچستان و سومی هم كه معروف است، همان بهره یا فهرج یزد از ناحیه یزد اصطخر خوره است و چنانچه می دانیم، فهرج در بخش سریزد واقع شده و در واقع دروازه ناحیه یزد است.


نمای سرو قدیمی ای كه در حیاط شهدای فهرج است؛ قبور در دو اطاق متصل به هم قرار دارد و مورد طواف و نذورات و صدقات و زیارت مردم است؛ قبر ها متعلق به فرماندهان و سپاهیان لشكر اول اعراب می باشد.

ایرج افشار؛ كتاب یادگار های یزد

در روزنامه اطلاعات، از قول آقای «یحیی نواب» كه از فرهنگیان دانشمند یزد هستند، نوشته شه بود كه نام كهن فهرج، «پهرشت» به معنی نهانگاه بوده و نگارنده در این چند ماه، سعادت آن را نیافت تا با آقای نواب ملاقات كند یا در این باره چیزی از ایشان بپرسد. امید آن است عنایتی بفرمایند و توضیح بیشتری در این مورد برای مجله باستانشناسی و هنر ایران بفرستند كه بینهایت موجب سپاسگزاری خواهد شد.

در هر صورت، اگر فهرج را معرب بهره یا پهرشت، پهله یا فهله هم بدانیم، همه را می توان نامی از برای پناهگاه و محل اجتماع و بالاخره شهر و خانه و آبادانی دانست. چه نظایر این نام، كثه، آوه، شبستان، چپر و جز آن نیز همه تقریباً معنای سرپوشیده و نهانخانه و پناهگاه می دهد. (6) ۞

در میان مآخذی كه از فهرج یزد نام می برند، «تاریخ یزد» تالیف «جعفر بن محمد جعفری»، بیش از همه از آن نوشته است و در اینجا از همان كتاب كه به اهتمام آقای «ایرج افشار»، از طرف «بنگاه ترجمه و نشر كتاب»، چاپ و منتشر شده می آوریم:

"چون سلطنت به یزدجرد بن شهریار رسید و تمام لشكر اسلام به حرب یزدجرد آمدند و سعد وقاص به مداین آمد، یزدجرد بگریخت و به جلولا رفت و لشكر اسلام از پس او به جلولا رفتند و یزدجرد به راه یزد، به خراسان رفت و «مالك ذئب» و «مالك بن عمرو» از عقب یزدجرد به خراسان رفتند و در چهارده طبس، مالك ذئب و مالك عمرو وفات كردند و مدفن ایشان در طبس، مشهور است و لشكر اسلام چون بازگشتند از خراسان، در بیابان، اشتران راه غلط كردند و بسیاری از ایشان در آن بیابان از تشنگی هلاك شدند و به زحمت بسیار به قصبه فهرج رسیدند. و فهرجیان بر ایشان شبیخون زدند و صاحب رایت امیر المومنین و امام المتقین علی بن ابیطالب، «عبد الله بن احمد بن ابو الیسر بن عبد الله بن تمیمی» را و «حویطب بن هانی» و «عمر بن عامل» را شهید كردند و قبور ایشان در فهرج مشور است و باقی كه مانده بودند، به طرف مدینه باز رفتند و چون یزدجرد به خراسان رفت، گنج خود برگرفت كه نزد خاقان ترك رود. لشكر، او را تاراج كردند و او از میانه گریخت و به آسیایی رفت. آسیابان، طمع در جامه های او كرد و یزدجرد را هلاك كرد.

و چون زمان عثمان شد، لشكری با سعید، پسر خود، و «قثم بن عباس» به طرف نیشابور فرستاد و جزیه (7) ۞ مقرر كردند و باز گردیدند و به یزد آمدند. اهل آن دیار به اسلام آمدند و لشكر به جانب فهرج بردند و قتل زیاد كردند و قوم تازیان و بنی تمیم در یزد مقیم شدند و تمام مجوسان یزد جزیه قبول كردند. ..."


سپاه اعراب در نبرد اول پس از پیروزی نسبی، به دنبال دستگیری یزدگرد سوم راهی خراسان شد كه در بیابان های مركزی ایران به علت تفاوتی كه با بیابان های عربستان دارد، راه و آب گم كرد و بازگشت و به زحمت خود را به فهرج از توابع مهریز در یزد رساند.

نمایی از فیلم message با كارگزدانی مصطفی عقاد

این یك تصویر تزیینی است.

جعفری طبق معمول از ماخذ خود ذكر نكرده و برای روایات دیگری هم كه درباره فتح یزد و فهرج هست مانند اینكه وحشی، قاتل حمزه سید الشهدا هم در فهرج كشته شده یا اینكه وی جد وحشی، شاعر شیرین سخن بافق بوده و غیره، سندی در دست نداریم كه معتبر باشد. ولی چیزی كه هست، در بیرون فهرج، چند بقعه بسیار كهن هست كه زیارتگاه مردم آن حدود می باشد و به «شهدای فهرج» مشهور شده و می گویند معروفترین شهیدان، خواهر زاده حضرت امیر المومنین علی -ع- می باشد و سرو كهنی دارد كه متاسفانه خشك شده و مجموعه این زیارتگاه، با اینكه قسمت اعظم آن ویران شده، در دل دشت، شكوه و زیبایی چشمگیری دارد.

4- بررسی از دیدگاه جغرافیایی ۩

پیش، گفتیم كه این اثر را از لحاظ سبك معماری و طرح، می توانیم كهنترین مسجدی بدانیم كه در ایران زمین ساخته شده است؛ و كافی است كسی كه با معماری ایران، آشنایی اندكی داشته باشد، طرح ها و تصاویر آن را ببیند و بی هیچ شرح و تفسیری، این حقیقت را دریابد. با این همه، از لحاظ تاریخی هم با مقایسه آنچه در كتب تاریخی و جغرافیایی آمده، می توانیم این نظر را مدلل كنیم. چنانكه پیش از این یاد شد، اصطخری، مورخ و جغرافیا نویس میانه سده چهارم، می گوید: "سه شهر ناحیه یزد مسجد دارد." و آنگاه نام چهار شهر كثه، میبد، نایین و بهره یا در متن عربی، فهرج را می آورد.


نقشه راه و مكان چهار شهر بزرگ شهرستان یزد از استان اصطخر یعنی كثه (یزد)، میبد، نایین و فهرج كه به گفته اصطخری در مسالك و ممالك صاحب مسجد جامع نیز می باشند.

كثه مركز یزد كه اكنون در دل ریگ های روان پنهان شده، به گفته اصطخری، مسجد جامع و منبر دارد؛ یعنی امیر نشین است. و باز به گفته هم او، دو در آهنین دارد، یكی باب المسجد و دیگری دروازه ایزد یا شاید یزد. مسجد جامع نایین را هم می شناسم؛ كه قسمت اصلی و كهن آن مسلماً در زمان اصطخری وجود داشته و شاید قسمت های نوی آن در آن زمان وی یا پس از آن الحاق شده است. می ماند یك شهر دیگر از چهار شهر ناحیه یزد كه باید یا میبد یا فهرج باشد. ولی در میبد، مسجدی كهن كه بتواند در زمان اصطخری وجود داشته باشد، سراغ نداریم.


نمای مناره مسجد جامع فهرج از درون تكیه یا حسینه فهرج؛ مناره جزو بنای اولیه مسجد نبوده و بعد ها به آن اضافه شده است.

كهن ترین مسجد آبادی های میبد كه می تواند در زمان اصطخری هم وجود داشته باشد، مسجد بشنیغان است كه با مختصر توجهی به طرح، می توان تشخیص داد این بنا در اصل مسجد نبوده و برای مسجد ساخته نشده است. در گوشه ایوان كوچك و كم دهانه آن، چهارطاقی كهنی است كه ماهیت خود را به خوبی نشان می دهد و به هیچ وجه شبیه به مسجد، آن هم مسجد ساده سده های نخستین اسلام نیست و ضمناً نام بشنیغ كه لهجه دیگری از گشنیك و القاب آتش است، احتمال وجود آتشكده معتبری را در آن محل به شدت تقویت می كند. میبد یا میگذ كه امروز هم میچد گفته می شود و متاسفانه به تصور اینكه این لفظ، عامیانه و غلط است، آنرا مهریجرد كرده اند، یكی از شهر های كرانه دریاچه ساوه است كه به تصریح كلیه كتب مسالك، تا نهصد سال پیش، تا نزدیكی یزد گسترده بوده است. میبد با موقعیت استثنایی خود در كنار دریاچه مركزی و بر كران دشت پهناور كویر و با نارین قلعه و دژ استواری كه داشته كه متاسفانه اخیراً با خیابانی به دو نیم شده، در زمان فرمانروایی ساسانیان و سال ها پس از آن، اهمیت خاصی داشته و در این شهر سكه می زدند و سكه های ضرب شده در میبد هنوز موجود است. خاندان های نام آوری در این شهر بوده كه از میان آنها كسی چون «رشید الدین میبدی»، مفسر معروف و «شیخ الاسلام محمد بن احمد بن مهر ایزد» برخاسته اند. چنین شهری، مسلماً دارای آتشكده ها و بغستان (8) ۞ های باشكوهی بوده است؛ به ویژه بغستان آناهیتا، بانوی آب و باروری، كه به سادگی می توانسته است پس از اسلام به مسجد تبدیل شود. و همچنین، به دشواری می توان پذیرفت كه مردم چنین شهری، بی هیچ پایداری، در برابر سپاه تازی سر فرود آورده باشند؛ چنانكه می دانیم، نام نیای سوم المیبدی، مفسر معروف، هنوز مهرایزد بوده و به روایتی، پیامبر -ص- ما را به خواب دیده و اسلام آورده است.

بنابراین، در میبد بر خلاف فهرج، احتمال احداث مسجدی با طرح خاص مسجد در صدر اسلام به دشواری می رود. كما اینكه طرح قسمت اصلی مسجد جامع نایین هم كاملاً طرح خاص مسجد نیست و به مهرابه محمدیه كه در محمدیه، آبادی نزدیك نایین است كه آن هم در همان روزگار، تبدیل به مسجد شده و اكنون به مسجد محمدیه معروف است، بیشتر شباهت دارد. در صورتیكه مسجد جامع فهرج، با طرح خاص خود، فقط برای مسجد ساخته شده؛ ولی معماری آن كاملاً ساسانی است و مساجدی كه طرح مهرابه دارد و شاید یكی دو قرن پس از آن ساخته شده مانند مساجد نایین و محمدیه و بشنیغان كه شاید در قرن هشتم به مسجد تبدیل شده باشد، دارای سبك معماری ساسانی نیست و به جای قوس های ناری و طاق های آهنگ، درگاه های جناغی و طاق تویزه و خوانچه و چهاربخش دارد؛ به خصوص در قسمت های الحاقی جامع نایین كه پوشش بسیار كوتاه غرفه های زنانه آن، درست مشخِص سبك معماری خاصی است كه اسلام می خواسته و می پذیرفته است.

5- موخره ۩

مسجد جامع فهرج، اكنون به ثبت تاریخی رسیده است و امیدواریم با كاوش هایی كه در پیرامون آن به عمل خواهد آمد، چیز های تازه و ارزنده ای به دست آید و گوشه ای از تاریخ تاریك معماری ایران را در سده های نخستین هجری، روشن كند. ناچار به توضیح است كه مسجد جامع فهرج در زیر خاك پنهان نبوده كه مثلاً نگارنده آن را كشف كرده باشد و یا بنا بر بعضی نوشته ها، آنرا بزرگترین كشف باستانشناسی بداند بلكه بنایی بوده است كه دیگران نیز بار ها دیده و شاید به قدمت بسیار آن هم پی برده باشند؛ منتهی نگارنده بنا به اقتضای شغل و حرفه خود، حد قدمت آنرا بر حسب تصادف شناخته و آنرا آورده است.

پاورقی:

(1) ۩ ا. (به فتح الف و ر) ارج، اندازه از سر انگشت میانه دست تا آرنج كه تقریباً نیم متر است، رش هم گفته اند و نیز ارش به معنی ساعد هم گفته شده

(2) ۩ نام درست این بنا كه آرامگاهی است، بر نگارنده معلوم نیست و همچنانكه مردم محل گفته اند، نوشته شد.

(3) ۩ ا. (به ضم كاف و فتح ر) حصه، بخش، قسمتی از مملكت، خره و خوره هم گفته شده و نیز كوره در عربی به معنی شهرستان است.

(4) ۩ شهر قدیم یزد

(5) ۩ درست جای آن را نمی دانم؛ شاید نزدیك انار

(6) ۩ كلمه «پهره» در نام آبادی های فهرج و كرمان، به گمان من، شاید همان نامی باشد كه درخت بیابانی «پهره» دارد و من تلفظ «پهره» را در شمس آباد میبد از یكی از روستایان آنجا شنیدم. (ایرج افشار)

(7) ۩ ع. (به كسر جیم و فتح ی) گزیت، خراج زمین، مالیاتی كه در قدیم مسلمین از كفار و اهل ذمه می گرفتند.

(8) ۩ ا.م. (به فتح ب و كسر غ) بتخانه، بتكده، فغستان هم گفته شده است

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

خلاصه: مروری بر تاریخچه و جغرافیا و کار های انجام شده در مورد مسجد جامع فهرج؛ توضیح ساختاری و عناصر متشکله آن از دید معماری و همچنین ایده های به کار رفته در آن و نحوه ساخت آن.
کلمات کلیدی: مسجد کهن، جمعه یا جامع فهرج، صحن، صفه، منار، جرز، ستون، معماری صدر اسلام و تئوری ایجاد فضا، فهرج، یزد.

مجله: فرهنگ یزد
صاحب امتیاز: شورای پژوهشی اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان یزد
مدیر مسئول: علی غیاثی ندوشن
سردبیر: مهدی ملک ثابت
مدیر اجرایی: لیلا باغیانی
شماره: 18 و 19، بهار و تابستان 1383
نویسنده: محمد رضا اولیاء

محمدرضا اولیاء
دکترای معماری و عضو هیئت هلمی دانشکده معماری دانشگاه یزد.

 


مسجد جامع یا کهن فهرج، مربوط به قرن اول هجری، در فهرج یزد.

1- مقدمه ۩

شکل گیری تمدن، در بستر زمان یا تاریخ و گستره سرزمین یا جغرایا، متاثر از عوامل گونه گونی است که به لحاظ زمانی، هر قدر به عقب برویم، فهم آنها دشوارتر و بنابراین اضهار نظر قطعی و نهایی مشکل تر خواهد بود.

مسجد جامع فهرج، واقع در سی کیلومتری شرق یزد، یکی از نادر نمونه هایی است که معماری پیش از اسلام ایران را به معماری دوران اسلامی پیوند می دهد. در نتیجه، می توان آن را به عنوان اثر کم نظیر دوران انتقال محسوب نمود.

اهمیت موضوع، زمانی بیشتر معلوم خواهد شد که فراموش نکنیم، اثر یاد شده نه تنها به ایران، که به جهان اسلام نیز تعلق دارد و می تواند به نوبه خود به سیر تحول تاریخی معماری مسجد (1) ۞ در سرزمین های اسلامی، روشنی و وضوح بیشتری بخشد.

فهم عوامل موثر در شکل گیری مدنیت ایرانی و کیفیت آمیختگی آن با فرهنگ اسلامی که تاریخ معماری و شهرسازی استان یزد، بخشی از آن را بازتاب می کند، یک بحث صرفاً تاریخی و مسبوق به گذشته نیست؛ بلکه همزمان، به حال و آینده نیز تعلق دارد. اینگونه مطالعات، به تولید بصیرتی می انجامد که می تواند در تداوم تولید تمدن و تشخیص میزان و روند تکاملی آن به کار گرفته شود تا «گسست فرهنگی»، در این ساحت بسیار مهم و حیاتی رخ ندهد؛ پدیده ای که دست کم، در قرن حاضر، معماری و شهرسازی ایران به آن مبتلا شده است.

فایده اینگونه بررسی ها، دستیابی به شاخص هایی است تا راه روشن تولید تمدن، از بیراهه پیروی از غرب، بازشناخته و متمایز شود و معلوم شود مدنیت معاصر ایران به کجا می رود؟ (2) ۞ دغدغه ای «مجهول» در برنامه ریزی توسعه در ابعاد ملی و منطقه ای.

نگارنده در طی سال ها مسیولیت خود در میراث فرهنگی استان یزد، مفتخر گردید تا سهم کوچکی در حفاظت و مرمت مسجد جامع فهرج داشته باشد. او خود را موظف می داند از کوشش های بی دریغ همکاران ارجمند و سابق خود، مرحوم مهندس فتح نظریان، مهندس ایرج طلایی، مهندس رضا علایی و همچنین استادکاران و کارگرانی که در سازمان حفاظت آثار باستانی قدیم (3) ۞ با دقت و امانت در صیانت از مسجد جامع فهرج کوشیده اند، سپاسگزاری نموده، یاد و نام آنها را گرامی بدارد.


نمای عمومی درونی و صحن مسجد جامع یا جمعه فهرج، منار گلی این مسجد از دور شاخص مسجد و آبادی است.

عکاس: عبدالحمید بقاییان

2- زمینه ۩

«فهرج» نام آبادی کوچکی است در شرق یزد که به لحاظ قدمت تاریخی واجد ارزش فراوان است. وجود منطقه ای در غرب آبادی به نام «شهدای فهرج» و روایت های که درباره آن نقل می شود، پیشینه آن را تا صدر اسلام محرز می کند.

مرحوم عنایت الله امیرلو، از اولین باستانشناسان ارجمندی بود که حفاری های پژوهشی در منطقه را آغاز کرد؛ اما افسوس که با فرا رسیدن مرگ آن عزیز، ناکام و ناتمام ماند. تا آنجا که نگارنده از توضیحات مرحوم امیرلو در محل به خاطر دارد، تمامی نشانه های کشف شده توسط ایشان، به دوران اسلامی تعلق دارد. هرچند آثار معماری موجود در آن محل نیز، همان وضعیت را دارا هستند.

رجوع به گزارش ها و احتمالاً یادداشت های منتشر نشده ایشان می تواند در بازشناسی قدمت منطقه نقش مفید و موثری را ایفا و تا حدود زیادی خط و خطوط فعالیت های پژوهشی را در آینده معلوم نماید. در هر صورت، اهمیت فرهنگی و تاریخی منطقه ایجاب می کند تا معاونت پژوهشی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور، با همکاری دانشگاه یزد، پایگاه تحقیقاتی در منطقه تاسیس و برنامه ای سازمان یافته برای بازیابی هویت تاریخی منطقه تدارک ببیند.

از آخرین اسناد مکتوب درباره آبادی فهرج، رساله کارشناسی ارشد معماری آقای مهندس احمد علوی راد است که می تواند اطلاعات نسبتاً جامع و مفیدی را در اختیار علاقه مندان قرار دهد.

3- مروری بر کار های انجام شده ۩

خانم مهندس شهین لطفی زاده در مقاله ای تحت عنوان شیوه های معماری ایران و در بخش شیوه خراسانی (4) ۞ به طور ضمنی به معرفی مسجد جامع فهرج می پردازد. واژگان و ادبیات به کار رفته در آن با واژگان و ادبیات مرحوم استاد پیرنیا قرابت فراوانی دارد؛ هرچند که نقل قول و نامی از ایشان در مقاله مذکور به میان نیامده است. ضمناً منابع و مآخذ مقاله کامل نیست و دسترسی به آنها را دشوار می کند. برخی از موارد مطروحه در مقاله یاد شده، بیشتر جنبه فرضیه را دارند که اثبات آنها مستلزم تحقیقات آتی است.

از مهمترین منابع دست اول، اظهار نظر های شادروان استاد پیرنیا است که به صورت نوار های صوتی ضبط و در مرکز اسناد سازمان میراث فرهنگی کشور نگهداری می شوند. در عین حال بخشی از آراء ایشان به صورت مقاله و کتاب نیز منتشر شده است. (5) ۞

4- قدمت مسجد ۩

هندسه به کار رفته در پوشش طاق های آهنگ مسجد جامع فهرج، از نوع بیز (6) ۞ است که از شاخص های معماری پیش از اسلام ایران است که در دوران اسلامی یعنی اوایل قرن اول هجری، با تغییرات جزیی در تیزه آنها تداوم یافته است. اولین نشانه های خفیف تیزه دار شدن قوس ها که در این مسجد مشهود است، سرآغازی است قابل درنگ در شکل گیری قوس های جناغی در قرون بعدی. این تحول تکاملی از منظر تاریخ مهندسی و معماری در ایران، درخور توجه فراوان است.

ابعاد خشت ها و نیز وجود نقشی در اسپر (7) ۞ رو به قبله رواق غربی، که مشابه آن در تخت جمشید یافت می شود، حساسیت تاریخی بنا را بیشتر می کند. اینکه در محل فعلی مسجد چه بنایی وجود داشته و چه تغییراتی صورت گرفته، در گرو تحقیقات باستان شناسی بعدی است.


نمایی از شبستان و صحن مسجد کهن یا جامع فهرج؛ صحن فضای خالی میانی مساجد است که توسط فضای پر تحدید می شود.

5- عناصر متشکله مسجد ۩

5-1- صحن ۩

صحن کوچکی در میانه مسجد، اصلی ترین فضایی است که در تشکیل کلیت معماری مسجد نقش موثری را ایفا می کند. همزمان خود توسط دیگر عناصر پیرامونی، که متعاقباً ذکر آنها خواهد رفت، تعیین می شود.

«صحن» در معماری مسجد به فضایی «خالی» (8) ۞ گفته می شود که به کمک فضا های «پُر» (9) ۞ تحدید و تعریف می شود؛ که ترکیب آنها با هم، کل واحدی را به وجود می آوردند که عناصر متشکله آن در تعامل با همدیگر تشخص می یابند.

سقف صحن، به بیانی دیگر، «گنبد آسمان» است که در آن فرد مومن، توجه و حرکت رو به بالای «استدراج» را می تواند تجربه نماید تا موقعیت خود را در نظام هستی، بازشناسد. در عین حال، معماری صحن بنابر نظر آقای دکتر سید حسن نصر (10) ۞ یادآور شرح صدری است که خداوند به رسول گرامی اش محمد مصطفی (ص) عنایت فرمود. این فضای مذکور، از مسجد بسیار ساده حضرت پیامبر (ص) در مدینه الگو می گیرد که طراحی و ساخت اغلب مساجد در سرزمین اسلامی تداوم و تکامل یافته آن است. (11) ۞

5-2- فرش انداز ۩

مسجد جامع فهرج از پنج «فرش انداز» (12) ۞ در راستای محوریت قبله تشکیل شده است؛ که فرش انداز میانی به طرز محسوسی از فرش انداز های جانبی وسیع تر است. (13) ۞ همه فرش انداز ها در جنوب، توسط «دیوار قبله» که محراب در آن جای دارد تحدید می شوند. سه فرش انداز میانی در تداوم حرکت به سوی شمال، توسط صحن متوقف می شوند، در حالی که دو فرش انداز غربی و شرقی، تا شمالی ترین حد مسجد تداوم یافته، در ملاقات با صحن، رواقی را تولید می کنند که صحن به کمک آن دو در غرب و شرق، محدود و محصور می شود (شکل پلان مسجد جامع فهرج).

شیوه اجرای طاق فرش انداز ها، آهنگ یا گهواره ای است که با خشت به صورت «پَر» اجرا شده است که بعداً در این باره توضیح بیشتری داده خواهد شد.

5-3- دیوار قبله ۩

در معماری مسجد، «دیوار قبله» به دیواری گفته می شود که عمود بر محور قبله است و ضلع جنوبی مسجد را تشکیل می دهد. در این دیوار، تنها محراب قرار دارد و از دادن دسترسی، ایجاد درگاه، نصب در یا پنجره، آگاهانه پرهیز شده است تا تمرکز حواس نمازگزاران به نحو مطلوب تامین شود. به نظر نگارنده چنین روشی، یکی از اصول معماری مساجد است.

لازم به یادآوری است تنها دری که در دیوار قبله مسجد جامع فهرج وجود دارد، جزء معماری اصیل و اولیه مسجد نمی باشد و به قرار معلوم در دوران قاجار به آن اضافه شده است. این درگاه، دسترسی به شبستان نیمه سازی را تامین می کند که به همان دوره تعلق دارد و در جنوب دیوار قبله احداث شده است.


طرح ساخت صفه در مسجد جامع فهرج و کیفیت شکل گیری معماری گنبد از قرارگیری روبروی دو صفه.

5-4- صفه ها ۩

چهار صفه کوچک رو به قبله، حد شمالی صحن را تعریف می کنند. در عین حال خود به کمک صحن تعین و تشخص می یابند. کاربرد صفه ها برای نماز های انفرادی در بعدازظهر های زمستان است که با تایش مستقیم خورشید، گرم و مطبوع می شوند.

شیوه پوشش طاق صفه ها به لحاظ فنی درخور توجه فراوان است؛ چراکه ابداع یکی از فنون مهندسی طاق و گنبد را در زمانه خود به نمایش می گذارد.

نحوه اجرای طاق صفه ها، علی الاصول، متفاوت از طاق فرش انداز ها و رواق های جانبی است. هرچند که در نمای چهار طرف صحن، در نگاهی کلی، همانند به نظر می رسند.

فن به کار رفته در آنها به نحوی با اطاق فیلپوش خویشاوند است؛ هرچند نمی توان آن را فیلپوش به حساب آورد. اهمیت موضوع به شیوه گوشه سازی صفه ها مربوط می شود که به طرز محسوسی با فن ساختمان و معماری گنبد در پیش از اسلام ایران قرابت دارد. به بیانی دیگر، چنانچه دو صفه را روبروی هم قرار دهیم، می توان تا حدود زیادی کیفیت تشکیل معماری گنبد را تصور نمود. (14) ۞

جالب توجه است که در چند قدمی جنوب مسجد جامع فهرج، مسجدی دیگر وجود دارد که علیرغم آسیب فراوان، به لحاظ گوشه سازی قابل توجه است. این مسجد به «مسجد علاقوندی» (15) ۞ معروف است و احتمالاً به قرن ششم یا هفتم هجری تعلق دارد. بنای یاد شده بر اساس نظر آقای محمد رضا قرایی زاده (16) ۞ با مسجد کهن مهر آباد، مسجد جامع هک، مقبره پیر حمزه سبزپوش که هر سه در ابرقو واقع اند، قابل مقایسه اند. (17) ۞ همه بنا های یاد شده به انضمام بنای قبه دوازده امام (18) ۞ و دیگر بنا های مشابه، نظیر مسجد جامع عقدا که همگی به قرون بعدی تعلق دارند به خاطر نوع گوشه سازی به طور ضمنی و به نوبه خود، کیفیت تداوم و تکامل معماری گنبد را در ایران روایت می کنند.


تک منار خشتی مسجد جمعه فهرج، این منار احتمالاً قرن چهارم یا پنجم هجری به مجموعه اضافه شده است.

عکاس: مرحوم عبالجبار قرایی

5-5- منار، مأذنه ۩

مسجد جامع فهرج، تک مناره است که این منار به عنوان نشانه آبادی نیز از دور نمایان است. این عنصر معماری و نیز گرمخانه کوچک مجاور آن که تماماً از خشت بنا شده اند به دلیل کاهش ابعاد خشت ها در مقایسه با مسجد اولیه، جزء عناصر الحاقی به مسجد محسوب می شوند که احتمالاً در قرن چهارم و پنجم به بنا اضافه شده اند.

5-6- ورودی ۩

تنها ورودی فعلی مسجد، از گوشه بنا تامین می شود که در مورد اصالت آن می توان تردید نمود. پژوهش های آتی میدانی می تواند موضوع را روشن نماید. در شرایط فعلی، راهرویی بدون سقف، کوچه و ساباط مجاور مسجد را مستقیماً به اولین فرش انداز و رواق غربی ربط می دهد.

5-7- در و پنجره ۩

مسجد جامع فهرج، به قرار معلوم، اصالتاً فاقد در و پنجره بوده است. تنها، نقش دو در به رنگ اخرایی به صورت فرورفته، بر دیوار شرقی مسجد باقی است که ممکن است بیانی رمزی داشته باشد. کلیه در های چوبی مسجد که از چوب چنار ساخته شده اند، ساخته کارگاه نجاری میراث فرهنگی است که در دهه های اخیر در جریان مرمت به بنا اضافه شده است.


نما و تزیینات مسجد ابن طولون قاهره در مصر مربوط به قرن سوم هجری.

عکاس: Henri Stierlin

5-8- تزیینات ۩

معماری مسجد جامع فهرج، اساساً معماری بسیار ساده و بی تکلفی است و تزیینات آن متاثر از اولین مسجدی که در مدینه ساخته شد کم یا بیش در مساجد صدر اسلام نیز دیده می شود. در دیوار قبله، قاب بندی مختصری وجود دارد که جهت قبله را مشخص می کند. بعد ها در موضع یاد شده با ایجاد فرورفتگی بیشتر، محل مذکور به محراب تبدیل شده است. وجود دو در تزیینی در دیوار شرقی بنا نیز از تزیینات شاخص اثر می باشد که در بالا به آن اشاره شد.

ستون های مسجد جامع فهرج، از آنجا که با خشت ساخته شده اند، قطور و حجیم به نظر می رسند. گوشه اغلب آنها به طرز هنرمندانه ای گرد شده تا به لحاظ بصری، تناسب ستون تعدیل شود. هرچند که چنین کاری به لحاظ کاربری نیز دلایل خود را دارند.

فرورفتگی هایی تزیینی در قسمت فوقانی ستون های مشرف به حیاط وجود دارند که ظاهراً آنها نیز جنبه بصری داشته، در تعدیل تناسبات نمای داخلی مسجد موثر است. همین گونه تزیینات در معماری مسجد ابن طولون قاهره (19) ۞ نیز به چشم می خورد که احتمالاً پیوندی فرهنگی را در دو سرزمین اسلامی علامت می دهد.

مسجد عظیم ابن طولون، یکی از شاهکار های معماری اسلامی است که به دوران فاطمیان مصر تعلق دارد. در این مسجد فرورفتگی های پیش گفته، گذشته از منطق بصری، منطق ساختمانی نیز یافته اند. بررسی تطبیقی این دو مسجد علیرغم تفاوت در ابعاد و اندازه و بُعد زمانی و مکانی ای که با هم دارند، می تواند نکات تازه ای را آشکار و اهمیت مسجد جامع فهرج را در پهنه سرزمین های اسلامی بیشتر نماید.

6- روش ساخت ۩

ساختمان مسجد جامع فهرج تماماً از خشت و گل است که به لحاظ ساختمانی نیز جزء نوادر معماری گلین (20) ۞ محسوب می شود. پوسته نازکی از گچ، قسمت هایی از معماری داخلی مسجد را پوشانیده است؛ هرچند که به لحاظ حمله موریانه و آسیب های وارده از سوی انسان، آسیب فراوان دیده است. در جریان مرمت، با دقت فراوان کوشیده شد تا از اصالت آن صیانت شود و سندیت معماری داخلی مسجد مخدوش نشود. هرگونه اقدام ناشیانه و غیر علمی در مرمت این بخش از اثر می تواند لطمات جبران ناپذیری را به این سند کم نظیر معماری ایران و اسلام وارد سازد. در بخش های محدودی از بنا آجر به کار رفته است. آجر های هره که فضای مسقف را به ارتفاع یک پله از صحن متمایز می کنند از آن جمله است. شرفی ها نیز آجری اند. هرچند که وجه غالب آنها در جریان مرمت به بنا اضافه شده اند اما وجود برخی آجر های قدیمی در مواضع یاد شده، کاربرد آجر را به صورت محدود در بنا علامت می دهند. به هنگام مرمت راهروی ورودی مسجد، دو عدد آجر بزرگ به قطع تقریبی 70 × 70 سانتی متر از زیر خاک کشف گردید. یکی از آنها به صورت پکوفته بر دیوار قبله نصب گردید و دیگری به موزه میراث فرهنگی انتقال یافت. کف فرش انداز ها، رواق ها و صفه ها به احتمال زیاد «لویی» یا «لویینه» (21) ۞ بوده است.


گلدسته های گلی مسجد جامع فهرج.

7- نحوه اتصال صفوف ۩

همان طور که پیشتر اشاره شد، طاق فرش انداز های مسجد جامع فهرج از نوع آهنگ یا گهواره ای است که به صورت «پَر» (22) ۞ اجرا شده است. به لحاظ فنی، مروری بر کیفیت تولید اینگونه طاق ها، از آن جهت که گوشه ای از تاریخ معماری و مهندسی ایران را بازتاب می کند خالی از فایده نیست.

می دانیم طاق آهنگ یا گهواره ای از کمان یا رج ها متحد الشکل و متحد المحور تشکیل می شود که در محور تراز، تکرار می شوند. در این مسجد محور تراز، همان محور قبله است و هندسه کمان، قوس (23) ۞. لزوماً پاکار این کمان ها در صفحه تراز قرار دارد که علی الاصول، توسط دو جرز موازی هم قابل تامین است.

این شیوه تولید فضای معماری که حکمت آن به آگاهی و وقوف معمار به «محدودیت» گِل و به تبع آن خشت باز می گردد در واقع چاره ای است تا به کمک هندسه انواع قوس ها به «امکان» تبدل یابد. (24) ۞

در عین حال، طاق آهنگ نمی تواند در جهت عمود بر محور قبله، در معماری مسجد به خدمت گرفته شود؛ چراکه فضای مسجد را با محدودیت تعداد «صف»، مواجه خواهد ساخت. از طرفی استفاده از آن، همسو و منطبق با محور قبله نیز خالی از اشکال نیست؛ چراکه اتصال صفوف نماز رادر فرش انداز های متعدد با مشکل روبرو می سازد و به نحوی تشکیل نماز جماعت را تحدید می کند.

فراموش نکنیم در مناطق کویری مصالح دیگری چون چوب، کمیاب است و نمی توان با اینگونه مصالح، مساله را حل نمود. در مسجد جامع فهرج شاهدیم که معمار آن با هوشمندی تمام، بخش هایی از جرز های باربر طاق آهنگ را به لحاظ نظری حذف نموده تا حدی که جرز به ستون تبدیل شود. حاصل این کوشش، که از فهم صحیح مساله نشأت می گیرد، برقراری ارتباط میان فرش انداز ها و در نتیجه امکان اتصال صفوف به عنوان شرط اصلی صحت نماز جماعت، در کلیت شبستان مسجد است.


تئوری شکل گیری فضا در معماری مسجد جامع فهرج از طریق حذف بخش هایی از جرزهای باربر و تبدیل آنها به ستون که اتصال صفوف را ممکن می کند.

تبدیل جرز به ستون، ناگزیر با ابداع تویزه همراه است تا بار سقف یا آهنگ به روشی صحیح و کاملاً فنی از تیزه تویزه و شانه های آن به ستون ها و در نهایت به زمین منتقل شود. چنین روشی، مساله حیاتی ایستایی بنا را ضمن پاسخگویی به عملکرد مسجد که نماز جماعت است، کاملاً حل نموده است. گذشت نزدیک به پانزده قرن از عمر مسجد، صحت راه حل فنی مساله را اثبات می کند. از اینگونه شواهد است که نبوغ، آگاهی، شعور و توانمندی نظری و عملی معماران سنتی تا حدودی که در بضاعت ماست، آشکار می شود.

چنین راه حلی البته دارای گرفتاری هایی نیز هست. افزایش بلندی پاکار سقف آهنگ، از آن جمله است. هرچند که در تابستان گرم و توانفرسای منطقه کویری، امری مطلوب است. افزایش بلندی یاد شده به دلایل زیر اجتناب ناپذیر است:

1- الزام در رعایت حداقل ارتفاع پاکار تویزه متناسب با قامت نمازگزار به منظور تامین امکان اتصال صفوف.
2- الزام در رعایت حداقل ضخامت تیزه تویزه یعنی یک و نیم خشت به نحوی که توان تحمل بار طاق آهنگ را که از دو جهت وارد می شود، داشته باشد.

تبدیل جرز به ستون، یکی از شگرد های معماران سنتی، در تولید فضای مسجد است که نمونه های دیگری از آن را در یزد به شرح زیر می توان ملاحظه نمود:

◊ بقایای ساختمان مسجد اولیه مسجد جامع یزد واقع در ضلع شمالی سردر اصلی.
◊ مسجد شیخی ها واقع در محله فهادان.


طرح و برش معماری طاق آهنگ یا گهواره ای فرش انداز های مسجد جامع فهرج.

یکی دو قرن به جلو می آییم ....


پرسپکتیو یکی از ستون های مسجد جامع فهرج در یزد.

روند تکامل اینگونه معماری در مسجد تاریخانه دامغان (25) ۞ به خوبی هویدا است. هرچند که به جای خشت از آجر و به جای ستون های مربع حجیم از ستون های مدور آجری استفاده شده است اما تجربه تولید فضا در مسجد جامع فهرج، به صورت نغزتر، در تاریخانه دامغان تداوم یافته است. گویا همان معمار فهرجی است که قرن بعد، در دامغان مسجد می سازد.

تصحیح و تکمیل این روند که با شکل گیری قوس های جناغی همراه است در مسجد جامع نایین (26) ۞ نیز ادامه می یابد ....

تداوم و تکامل اینگونه تولید فضا، در نهایت به شبستان های چهل ستونی می انجامد که یکی از فراگیرترین شیوه های تولید فضا در معماری مساجد است (27) ۞ که در نوشتار حاضر مجال پرداختن به حکمت تشکیل آن وجود ندارد.

در این منظومه های معماری، ستون ها در یک نظام مشبک یا شبکه ای مکان یابی و تنظیم می شوند؛ در حالیکه تویزه ها در دو جهت قبله و عمود بر محور قبله، بر بالای هر ستون، همدیگر را ملاقات کرده و در نهایت چشمه هایی را به وجود می آورند که با انواع طاق های مدور، به صورت «طاق و چشمه» پوشیده می شوند. بهترین شاهد، مسجد جامع اصفهان است که مجموعه بی نظیری از انواع طاق های آجری را در خود ذخیره ساخته است.


پلان و برش مسجد کهن یا مسجد جامع فهرج در یزد.

نقشه برداران: غلامرضا حسین زاده، علی بنا هنزایی؛ زیر نظر: مهندس طلایی؛ ماخذ: مرکز اسناد میراث فرهنگی استان یزد

اجمالاً می توان اشاره کرد که چنین الگویی، متاثر از معماری مسجد پیامبر اکرم (ص) در مدینه است که در زمان آن حضرت، با استفاده از ستون هایی از تنه درخت خرما و به کمک یاران آن حضرت بر پا شده بود و توانست با تفاوت هایی در شکل ساخت، مبنای تولید فضای مسجد، در گستره سرزمین اسلامی شود. این الگو در تعبیر جعلی و موذیانه فرنگی ها سبک عربی (28) ۞ نامیده شده تا به جای انتساب به مذهب، به قومیت خاصی نسبت داده شود. (29) ۞

انتساب تجارب معماری مسجد به قومیت های خاص، هرچند نبوغ آنها در فهم منظور معماری و چگونگی تحقق آن در عالم واقع را آشکار می کند، در عین حال نباید مانع آن شود که تفکر واحد و روح توحیدی که بر جریان شکل گیری اکثریت آنها حاکم است مغفول و ناشناخته بماند.


نمای مناره مسجد جامع فهرج از درون تکیه یا حسینه فهرج از توابع شهرستان مهریز در استان یزد.

8- آنچه می توان نتیجه گرفت ۩

◊ مسجد جامع فهرج، هرچند که در آبادی کوچکی در گوشه کویر واقع است ولی نه فقط به ایران که به جهان اسلام نیز تعلق دارد. این اثر منحصر به فرد، نزدیک به پانزده قرن دوام و استواری را تجربه می کند.

◊ ارزش و اعتبار مسجد مذکور، به صیانت از آن به همان شکل اولیه بستگی دارد. هرگونه مرمت آن باید توسط کارشناسانی خبره و ذیصلاح صورت گیرد و از هرگونه مداخله ناشیانه و غیر علمی در اثر، جداً پرهیز شود.

◊ فهم تاریخ تحول معماری ایران، بدون فهم تاثیر فرهنگ اسلامی بر معماری ایران ممکن نیست. در عین حال شناخت معماری اسلامی در سطح جهان، بدون شناخت معماری ایران، کامل نمی شود. نبوغ ایرانیان در فهم ارزش های دینی و برگرفته از مکتب اسلام و ترجمه آنها به زبان معماری و شهرسازی، در واقع جلوه های بارزی از تولید تمدن است که در فرهنگ ایرانی و جهان بینی اسلامی ریشه دارد.

◊ مسجد جامع فهرج از نادر نمونه هایی است که می تواند به عنوان حلقه ای واسط، معماری پیش از اسلام را به دوران اسلامی ربط دهد و به سهم خود کیفیت تحولات دوران انتقال را بازتاب نماید. بازشناسی ارزش های مستتر در این بنای خاص و در بستر تاریخی - جغرافیایی منطقه، مستلزم تاسیس پایگاهی پژوهشی است تا به صورتی نظام مند، با امکانات کافی، مجهولات فراوان پیش رو را بدون عجله، با تعمق و ژرف اندیشی لازم معلوم نماید.

◊ تجربه تولید تمدن در ایران، در زمانه بسیار حساسی که قرار داریم و غرب با نحوه تفکر، ارزش ها و روش های خود از هر سو ما را محاصره کرده است، گرانبهاترین تجربه ای است که می تواند در صورت بهره برداری شایسته، مانع انقطاع فرهنگی شود.

◊ اینکه مدنیت معاصر ایران تا چه حد در تداوم مدنیت دیرپای ایرانی اسلامی است، می تواند تا دیر نشده مورد تردید قرار گیرد. تنها خبرگانی بصیر که به چند و چون شکل گیری تمدن واقفند می توانند در این باره اظهار نظر نمایند. آیا به راستی مدنیت امروز ایران، در تداوم مدنیت دیروز است؟

به یاد بیاوریم که "اگر ارزش های معماری گذشته سرزمینمان را نادیده بگیریم، ناچار خواهیم بود تا ابد به تقلید از الگو های معماری غربی بپردازیم و نسل جوان گمان خواهد برد که هیچ تفکر و تکنیک و سنت معماری غیر از آنچه که در غرب به آن دسترسی دارد، وجود نداشته است." (30) ۞

پاورقی:

(1) ۩ رک به مرکز اسناد دانشکده هنر های زیبا، دانشگاه تهران

(2) ۩ با الهام از تعبیر قرآنی "فَاَینَ تَذهَبون؟"

(3) ۩ سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و صنایع دستی جدید

(4) ۩ مجله اثر، ش1، بهار 1359، ص 108 تا 123

(5) ۩ جهت آگاهی بیشتر، رک به مجله هنر های زیبا، ویژه نامه استاد پیرنیا، از انتشارات دانشکده هنر های زیبای دانشگاه تهران، بهمن 1373
و نیز رک به مجموعه مقالات استاد محمد کریم پیرنیا (نشر محدود)، مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری یزد، دانشگاه یزد، شهریور 1377

(6) ۩ تلفظ: biz؛ = بیض، بیضوی

(7) ۩ لغت نامه دهخدا: در اصطلاح بنایان، دیوار میان دو مجردی از بیرون سو. بدنه دیوار درسته ای از آجر و غیر آن که زیر طره باشد بر قسمت بیرونی عمارت.

(8) ۩ void

(9) ۩ solid

(10) ۩ جهت آشنایی بیشتر رک به نصر سید حسین، هنر و معنویت اسلامی، ترجمه رحیم قاسمیان

(11) ۩ مساجد مناطق سردسیر تا حدودی از این قاعده مستثنی می شوند.

(12) ۩ تعدا فرش انداز های بیشتر مساجد از اعداد فرد یعنی 1، 3، 5، 7 و ... تبعیت می کنند که منطق خاص خود را دارد. می توان مورد اشاره شده را به عنوان یکی از اصول و روش های طراحی مسجد به شمار آورد.

(13) ۩ توسیع فرش انداز میانی، همانطور که در معماری مسجد تاریخانه دامغان و نیز معماری مسجد جامع نایین مشاهده می شود مقدمه ای برای تبدیل و تولید «ایوان» است که خود به لحاظ اهمیت موضوع، بحث مستقل و مفصلی را می طلبد.

(14) ۩ نمونه معماری این گنبد را که با سنگ و ملات گچ اجرا شده است را می توان در آتشکده فیروز آباد فارس مشاهده نمود. بنابر نظر استاد پیر نیا، ایرانیان مخترع گنبد بوده اند؛ گنبدی که فضای چهارگوش (مربع) را پوشش می دهد. چگونگی تبدیل سطح مربع (فضای مکعب) به دایره در حرکت رو به بالا برای انطباق و استقرار گنبد، یکی از پراهمیت ترین مباحث فنی، فلسفی و هنری تاریخ معماری و مهندسی در ایران است.

(15) ۩ با تلفظ یزدی علاقَوَندی یا نگارش علی قوندی

(16) ۩ محمدرضا قرائی زاده، کارشناس میراث فرهنگی استان یزد

(17) ۩ جهت آگاهی بیشتر رک به قرایی زاده محمد رضا، مسجد علی قوندی (علاقوندی)، مجله اثر، ش 31 و 32، ص 300 تا 304

(18) ۩ جهت آشنایی بیشتر رک به ابویی رضا، قبه دوازده امام، مجموعه مقالات کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران

(19) ۩ جهت آگاهی بیشتر رک به Henri Stierlin، Islam early architecture from Baghdad to Cordoba، Taschen، Koln، 1996، p. 144 - 149

(20) ۩ Earthen architecture

(21) ۩ لطفی زاده شهین، اندودی از گل و ریگ و نخاله گچ و گرد آجر، مجله اثر، ش 1، ص 109

(22) ۩ جهت آگاهی بیشتر رک به اولیاء محمد رضا، اصطلاح شناسی معماری سنتی ایران، مطالعه موردی یزد، رساله دکترای معماری، دانشکده هنر های زیبا، دانشگاه تهران، سال 1382، تهران

(23) ۩ بیز یا بیضی

(24) ۩ «هنر تبدیل محدودیت به امکان» از ویژگی های بارز معماران سنتی این دیار است. جهت آگاهی بیشتر رک به اولیاء محمدرضا، هنر معماری در یزد، یزد نگین کویر، انجمن کتابخانه های عمومی یزد، سال 1374، یزد

(25) ۩ مربوط به اواسط قرن دوم هجری

(26) ۩ متعلق به قرن سوم و چهارم هجری

(27) ۩ در بعضی ادبیات مکتوب، به مساجد ستوندار شهرت دارند.

(28) ۩ Arabesque

(29) ۩ نظیر مورد بالا درباره نقش اسلیمی نیز صورت گرفته است.

(30) ۩ مجله اثر، ش 1، سال اول، بهار 1359، ص 129

 

+ نوشته شده در  شنبه بیست و هشتم آذر 1388ساعت 22:33  توسط  soheil  |